مرجع ایرانشناسی، ایرانگردی و راهنمای سفر به نقاط دیدنی ایران

طهران در گذر زمان

توصیف تهران، پایتخت امروزی کشور عزیزمان ایران، کاری است بسیار دشوار و پیچیده. آدم ها بر اساس حال و احوالشان، خاطراتی که در این شهر برایشان رقم خورده است، سفری که به آن داشته اند یا شنیده ها و دیده های خود از رسانه‌ها و افراد مختلف، تصویری متفاوت از تهران برای خود رقم می زنند و به یاد می سپارند. برخی آن را شهری بی در و پیکر با همهمه، درگیری، شلوغی و آلودگی تمام نشدنی و بی پایان می خوانند و برخی اما سختی های تهران را به خاطره های خوشی که از پیشرفت، کار و ترقی در این شهر داشته اند، می بخشند. گاه با دیدی سختگیرانه پایتخت ایران را شهری خاکستری و دلگیر با برج و ساختمان هایی که انسان را به محاصره ی خود در آورده است می پندارند و گاه تهران را آرمانشهری تصور می کنند که با زندگی در آن به شکلی معجزه وار به تمام آرزوهای خود خواهند رسید.

مطالب مرتبط

تهران تمام این ها و بیش از آن است. شهری که در ورای روزهای متوالی آلودگی و شلوغی، ناگهان با بارشی از باران و برف به شهر عشاق تبدیل می شود و انسان را در زیبایی های شهر و چشم انداز کوهستانی اش غرق می کند. در کنار خیابان ها و کوچه هایی دربند سازه هایی بلند، سیمانی و شلوغ، قشنگی هایی نظیر خیابان های ولیعصر و سی تیر، پارک های ملت و آب و آتش شادابی و سرزندگی را به میان روزمرگی های مردم می آورند.

اما آنچه که امروز از تهران به یاد می آوریم و هر روز در تار و پود آن زندگی می کنیم، همیشه به این صورت نبوده است. کلانشهر کنونی ایران، روزگاری نه چندان دور شکلی متفاوت از آنچه می شناسیم داشت و مردم در خیابان ها و محله هایی غیر از چیزی که امروز می دانیم صبح را به شب می رساندند. آدرس هایی متفاوت برای رسیدن به مقصد می دادند و در کوچه پس کوچه هایی با شکل و ظاهری جدا از امروز زندگی می کردند.

حدود جغرافيايي تهران

شمال: طول خيابان انقالب فعلي، از حدود پيچ شميران تا کمي بعد از چهار راه کالج که به شکل مايل به طرف غرب و خيابان سي متري(کارگر کنوني) امتداد داشت.

غرب: از حدود چهار راه جمهوري کنوني تا حوالي ميدان گمرک.

جنوب: خيابان شوش، از حدود ميدان راه آهن تا حوالي ميدان شوش.

شرق: خيابان شهباز (۱۷ شهريور فعلي) تا بعد از ميدان شهداي کنوني.

تهران قدیم

محله هاي تهران

محله هايي که در داخل اين محدوده قرار داشتند و هنوز بسياري از آنها با همان اسم و رسم قديم وجود دارند.

محله دولت: که به دليل نزديکي با کاخ هاي سلطنتي به اين نام خوانده مي شد، خيابان هاي الله زار، خيابان شاه آباد، خيابان اسالمبول، خيابان عالء الدوله (فردوسي)، خيابان لختي (سعدي)خيابان واگن خانه (خيابان اکباتان)، عين الدوله، دوشان تپه (ژاله)، نظاميه (بهارستان) و دروازه شميران را شامل بود.

محله عودالجان (اودالجان): تشکيل مي شد از خيابان جليل آباد (خيام)، ارک کاخ گلستان تا ناصريه (ناصر خسرو)،حدود مسجدامام (شاه) شمال بوذرجمهري شرقي، پامنار، جنوب خيابان چراغ برق(امير کبير) و ميدان امام (توپخانه يا سپه).

محله سنگلج: که بخش اعظم و عمده آن را امروزه پارک شهر تشکيل مي دهد، در گذشته يکي از مراکز از مهم سياسي بود و با اينکه در حال حاضر تقريبا بين رفته ولي هنوز اشتهار تاريخي خود را از دست نداده است. چاله حصار: يکي ديگر از محالت جنوب تهران بود که چون آن را خاکبرداري و خاکش را به مصرف حصار کشي تهران رسانده بودند، مقدار زيادي چاله گود داشت، بعدها براي تخليه زباله هاي شهر از آنجا استفاده مي کردند.

چاله ميدان: نيز که قبلا” در دوره صفويه خاک آن را به مصرف حصارکشي تهران رسانده بودند، وضعي مشابه چاله حصار داشت و محل تخيله زباله تقريبا تهران به حساب مي آمد، اين محله محدود به جنوب بازار چهل تن، امامزاده سيد اسماعيل، ميدان مال فروش ها، ميدان امين السلطان، گمرک، خاني آباد، دروازه غار و پاقاپوق (اعدام) بود.
شايد براتون جالب باشه که بدونيد:
ساختمان حصار و حفر خندق هاي جديد تهران قريب به ده سال طول کشيد (به دستور ناصرالدين شاه) و شهر تهران چندين برابر توسعه يافت و مساحت آن به سه فرسخ و نيم رسيد.

تهران قدیم

تهران از طريق ۱۲ دروازه به محيط بيرون خود ارتباط يافت. اين دروازه ها که هم اينک نيز، اگر چه ساختمان آنها از بين رفته، اما اسم شان باقي است. عبارت‌اند از:
دروازه هاي دولت، يوسف آباد و شميران (در شمال شهر)
دروازه هاي خراسان، دوالب و دوشان تپه (در شرق شهر)
دروازه هاي باغشاه، قزوين و گمرک (در غرب شهر)
دروازه هاي غار، رباط کريم و حضرت عبدالعظيم (درجنوب شهر)

میدان ها

در تهران عهد قاجار پنج میدان توپخانه، بهارستان، ارگ، پاقاپق و مشق ساخته شد. بعد از آن ۱۲ میدان دیگر در تهران بنا شد.

طراحان میدان های جدید ابتدا مهندسان چک و فرانسه و سپس آلمانی و دانمارکی بودند. بعدها ۱۵۰ میدان کوچک و بزرگ به مرور به این مجموعه اضافه شد. از ۵۰ میدان احداث شده در سال های اخیر، آفریقا (آرژانتین) و بسیج، بزرگ ترین آنها هستند.

میدان حسن آباد
بنای این میدان توسط «میرزا یوسف آشتیانی » صدراعظم ناصرالدین شاه گذاشته شد. او این میدان را به نام فرزندش میرزا حسن مستوفی الممالک، میدان حسن آباد نامید. این میدان در زمان ساخت در شمال غربی تهران قرار داشت. در فاصله سال های ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ شمسی چهار ساختمان مجزا در چهار طرف میدان با اقتباس از پالادیو، معمار معروف عصر رنسانس ایتالیا بنا شد.

در سال۱۳۴۵ ضلع جنوب شرقی میدان تخریب و بانک ملی جایگزین آن شد. با تلاش بخش حفاظت آثار تاریخی اداره میراث فرهنگی استان تهران، در سال ۱۳۷۹ بنای تخریب شده به شکل اولیه بازسازی شد.

تهرا قدیم

میدان «چه کنم»!
این نامی است که مردم به میدان ابن سینا داده بودند: میدان چه کنم! هفت خیابان، از هر سو به این میدان راه می یابند؛ روشندلان، ۲۰ متری دروازه شمیران، خورشید، کیوان، سپاه، گرگان و خیابان مازندران. وجه تسمیه این میدان به این دلیل بود که هر کس وارد آن می شد، نمی دانست که با توجه به تعدد خیابان هایی که به میدان منتهی می شود، کدام مسیر را انتخاب کند!

میدان مشق ؛ عمارت قزاقخانه
این عمارت هسته اولیه مجموعه ی میدان مشق است که در دوره فتحعلی شاه به عنوان پادگان نظامی در شمال شهر تهران دوره صفوی بنیان نهاده شد. عمارت نظامی میدان مشق که بعدها به عمارت قزاقخانه موسوم شد، چندین دوره ساخت و ساز را شامل شده و عمده ترین تغییرات انجام شده در آن در دوره ناصرالدین شاه قاجار و رضاشاه صورت گرفته است.

به تدریج در فضای باز مقابل این عمارت ساختمان های دولتی چون کاخ شهربانی، کاخ وزارت خارجه، موزه ایران باستان، شرکت نفت ایران و انگلیس، و عمارت پست بنا شد.

میدان راه آهن
این میدان در تقاطع خیابان های کارگر، ولیعصر «عج» و شوش واقع است. ضلع جنوبی میدان به تأسیسات و بناهای راه آهن اختصاص دارد. با شکل گیری خیابان های جدید الاحداث سی متری نظامی، پهلوی و شوش در سال های ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۶، میدان راه آهن ایجاد شد. این میدان به شکل مستطیل است.

ابنیه موجود در بدنه میدان دارای سبک و شیوه یکسان هستند و به تبعیت از معماری خاص دوران خود ساخته شده اند. بناهای این مجموعه تحت تأثیر نفوذ آلمان ها در زمان جنگ جهانی دوم در ایران ساخته شده و معمار آن طاهرزاده بهزاد به خوبی از عهده کار برآمده است.

میدان امام خمینی
میدان توپخانه تهران قبل از توسعه آن، در سال ۱۲۸۴ هـ.ق میدان ارگ فعلی بود. در این زمینه تصویری به وسیله یک نقاش فرانسوی از سال ۱۲۶۴ (۱۸۴۸ میلادی) به جای مانده است. در این تصویر در جبهه شمال، برج و باروی ارگ تهران در جایی که ساختمان کنونی شرکت مخابرات ایران قرار دارد، ترسیم شده است.

میدان توپخانه جدید در شمال ارگ ناصرالدین شاه، به سال ۱۳۰۱ هـ.ق به دستور میرزا تقی خان امیرکبیر تجدید بنا شد. وقتی حصار ارگ سلطنتی را تعمیر می کردند «محمد ابراهیم خان» وزیر نظام، میدان توپخانه را رسماً به این نام خواند.

این میدان در دو طبقه بنا شد. طبقه زیرین برای قرار دادن نمونه توپ ها و طبقه دوم برای اقامت توپچیان اختصاص یافت. این میدان دارای چند دروازه بود از جمله در شمال شرقی – «خیابان لاله زار» – و در جنوب شرقی – «ناصریه» – و در شمال غربی خیابان علاء الدوله، در جنوب غربی – «خیابان باب همایون» – که آن را دروازه الماسیه و باب همایون نامیدند.

مطالب پیشنهادی

تهرا قدیم

در وسط میدان توپخانه حوضی پر از آب قرار داشت. انتهای شرقی این میدان عملاً به ساختمان و زمین های ملک شاهنشاهی ایران که ساختمان نسبتاً عظیمی بود، اختصاص داشت و دارای معماری ایرانی و اروپایی با قوس های هلالی شکل بود.

در دوره ناصرالدین شاه در روز عید قربان شتر قربانی می کردند که این کار سال ها ادامه داشت. امروزه این میدان یکی از پر رفت و آمدترین میادین تهران با انشعاب خیابان های امام خمینی، فردوسی، لاله زار، امیرکبیر، ناصرخسرو و اکباتان بیش از میادین دیگر اهمیت خود را حفظ نموده است.

میدان محمدیه
این میدان در گذشته خارج از شهر قرار داشت و نام های مختلفی بر آن گذاشته بودند. اولین نام آن «محمدیه» بود. کاشی های موجود در بالای دروازه، رستم و دیو را نمایش می دهد.
نام دیگر این میدان «پاتاپوق» بود و وجه تسمیه آن به دلیل این است که در وسط میدان تپه ای از خاک قرار داشت و روی آن ستون گـِرد کوتاهی از آجر ساخته بودند که مجرمین را در پای آن سر می زدند.

با تخریب تدریجی تپه، تخت گاهی دیواردار ساخته شده و به جای ستون آجری شیر چوبی در آن قرار دادند و دار و طناب جای آن را گرفت. بعدها دار و طناب نیز به باغشاه انتقال یافت. میدان «اعدام» سومین نام این میدان است. در حال حاضر این میدان را محمدیه می خوانند.

وجه تسميه محله های تهران

سيدخندان سيدخندان پيرمردي دانا و البته خنده رو بوده که پيشگويي هاي او زبانزد مردم بوده است. دليل نامگذاري اين منطقه نيز احترام به همين پيرمرد بوده است؛ البته بعدها نام سيد خندان بر ايستگاه اتوبوسي در جاده قديم شميران هم اطلاق مي شده است.

فرمانيه در گذشته امالک زمين هاي اين منطقه متعلق به کامران ميرزا نايبالسلطنه بوده و بعد از مرگ وي به عبدالحسين ميرزا فرمانفرما فروخته شده است.

فرحزاد  اين منطقه به دليل آب و هواي فرح انگيزش به همين نام معروف شده است.

شهرک غرب دليل اينکه اين محله به نام شهرک غرب معروف شد، ساخت مجتمع هاي مسکوني اين منطقه با طراحي و معماري مهندسان آمريکايي و به مانند مجتمع هاي مسکوني آمريکايي بوده و در گذشته نيز محل اسکان بسياري از خارجي ها بوده است.

آجودانيه آجودانيه در شرق نياوران قرار دارد و تا اقدسيه ادامه پيدا مي کند. آجودانيه متعلق به رضاخان اقبال السلطنه وزير قورخانه ناصرالدين شاه بوده، او ابتدا آجودان مخصوص شاه بوده است.

تهران قدیم

اقدسيه نام قبلي اقدسيه (تا قبل از ۱۲۹۰ قمري)، حصار مال بوده است. ناصرالدين شاه زمين هاي آنجا را به باغ تبديل و براي يکي از همسران خود به نام امينه اقدس (اقدس‌الدوله) کاخي ساخت که به همين دليل اين منطقه به اقدسيه معروف شد.

جماران زمين هاي جماران متعلق به سيد محمد باقر جماراني از روحانيان معروف در زمان ناصر الدين شاه بوده است. برخي از اهالي معتقدند که از قديم در کوه هاي اين محله مار فراوان بوده و مارگيران براي گرفتن مار به اين ده مي آمدند. دليل نامگذاري اين منطقه نيز همين بوده است. عده اي هم معتقدند که جمر و کمر به معني سنگ بزرگ است و چون از اين مکان سنگ هاي بزرگ به دست مي آمده است ، آن جا را جمران ، يعني محل به دست آمدن جمر ناميده اند .

پل رومي پل رومي در واقع پل کوچکي بوده که دو سفارت روسيه و ترکيه را به هم متصل مي کرده است. عده اي هم معتقدند که نام پل از موالنا جالل الدين رومي گرفته شده است .

جواديه بسياري از زمين هاي جواديه متعلق به آقاي فرد دانش، بوده است که اهالي محل به او “جواد آقابزرگ” لقب داده بودند. مسجد جامعي نيز توسط جواد آقا بزرگ در اين منطقه بنا شده و به نام مسجد فردانش هم معروف است. داوديه (بين ميرداماد و ظفر) ميرزا آقاخان نوري صدر اعظم، اين اراضي را براي پسرش ، ميرزا داودخان خريد و آن را توسعه داد. اين منطقه در ابتدا ارغوانيه نام داشت و بعدها به دليل ذکر شده، داوديه نام گرفت .تهران قدیم

درکه اگر چه هنوز دليل اصلي نامگذاري اين محل مشخص نيست، اما برخي آنرا مرتبط به نوعي کفش براي حرکت در برف که در اين منطقه استفاده مي شده و به زبان اصلي “درگ” ناميده مي شده است دانسته اند.

دزاشيب ( نزديکي تجريش ) روايت شده است که قلعه بزرگي در اين منطقه به نام آشب وجود داشته است و در گذشته نيز به اين منطقه دزآشوب و دزج سفلي و در لهجه محلي ددرشو مي گفتند.

زرگنده احتمالاً دليل نامگذاري اين محل کشف سکه ها و اشياء قيمتي در اين محل بوده است. در گذشته اين منطقه ييالق کارکنان روسيه بوده است.

قلهک کلمه قلهک از دو کلمه “قله” و “ک” تشکيل شده است. قله معرب کلمه کله ، مخفف کالت به معناي قلعه است . عقيده اهالي بر اين است که به دليل اهميت آبادي قلهک که سه راه گذرگاه هاي لشگرک ، ونک و شميران بوده است ، به آن (قله- هک) گفته شده است .

کامرانيه زمين هاي اين منطقه ابتدا به ميرزا سعيدخان ، وزير امورخارجه تعلق داشت، و سپس کامران ميرزا پسربزرگ ناصرالدين شاه ، با خريد زمين هاي حصار بوعلي ، جماران و نياوران ، اهالي منطقه را مجبور به ترک زمين ها کرد و سپس آن جا را کامرانيه ناميد.

محموديه ( بين پارک وي تا تجريش يا وليعصر تا ولنجک ) در اين منطقه باغي بزرگ متعلق به حاج ميرزا آقاسي بوده است و چون نام او عباس بوده آنرا عباسيهمي گفتند. سپس عالءالدوله اين باغ بزرگ را از دولت خريد و به نام پسرش ، محمودخان احتشام السلطنه ،محموديه ناميد.

نياوران نام قديم اين منطقه گردوي بوده است. برخي معتقدند در زمان ناصرالدين شاه نام اين ده به نياوران تغيير کرده است، به اين ترتيب که نياوران مرکب از “نيا” (حد، عظمت و قدرت )؛ “ور” (صاحب ) و “ان” عالمت نسبت است که در مجموع به معني “کاخ داراي عظمت” مي باشد .

تهرا قدیم

ونک نام ونک از دو حرف “ون” نام درخت و حرف “ک” به صورت صفت، تشکيل شده است.

يوسف آباد منطقه يوسف آباد را ميرزا يوسف آشتياني مستوفي الممالک در شمال غربي دارالخالفه ناصري احداث کرد و به نام خود، يوسف آباد ناميد .

پل چوبي قبل از اين که شهر تهران به شکل امروزي خود درآيد، دور شهر دروازه هايي بنا شده بود تا دفاع از شهر ممکن باشد. يکي از اين دروازه ها، دروازه شميران بود با خندق‌هايي پر از آب در اطرافش که براي عبوراز آن ، از پلي چوبي استفاده مي شد. امروزه از اين دروازه و آن خندق پر از آب اثري نيست ، اما اين محل هم چنان به نام پل‌ چوبي معروف است.

شميران نظريات مختلفي درباره نام شميران وجود دارد. يکي از مطرح ترين داليل عنوان شده، ترکيب دو کلمه “سمي” يا “شمي” به معناي سرد و “ران” به معناي جايگاه است و در واقع شميران به معناي جاي سرد است. به همين ترتيب نيز تهران به معناي جاي گرم است. هم چنين در نظريه ديگري به دليل وجود قلعه نظامي در اين منطقه به آن شميران مي گفتند و برخي نيز معتقدند که يکي از نه واليت ري را “شمع ايران” مي گفتند که بعدها به شميران تبديل شده است.

تهران قدیم

گيشا نام گيشا که در ابتدا کيشا بوده است، برگرفته از نام دو بنيانگذار اين منطقه (کي‌نژاد و شاپوري) مي باشد.

منيريه (در جنوب وليعصر) منيريه در زمان قاجار يکي از محله هاي اعيان نشين تهران بوده و گفته شده نام آن از نام زن کامران ميرزا، يکي از صاحب منصبان قاجار، به نام منير گرفته شده است.

 

You might also like

لطفا دیدگاه خود را ثبت کنید

Your email address will not be published.