مرجع ایرانشناسی، ایرانگردی و راهنمای سفر به نقاط دیدنی ایران

بررسی دوران صفوی با سفرنامه‌نویسان اروپایی

دوران صفوی به‌عنوان اولين سلسله‌ي بعد از اسلام که به حکومتي فراگير در سرزمين ايران دست يافت، از جمله‌ي مهم‌ترين سلسله‌هاي ايراني به‌شمار مي‌رود. در اين دوره به‌دليل گسترش ارتباطات ميان ايران و ديگر کشورها و ارسال سفيران خارجي به عناوين مختلف سياسي، تجاري، يا حتي سياحتي به ايران، زمينه‌ي نگارش سفرنامه‌هايي از سوي سياحت‌گران برجسته‌اي مثل برادران شرلي، شاردن، تاورنيه، کمپفر، اولئاريوس، سانسون، کاررري و… فراهم آمد.

سفرنامه‌هايي که در اين دوره از سوي چنين افراد برجسته‌اي نگاشته شده‌اند، مهم‌ترين منابع در زمينه‌ي پژوهش درباره‌ي صفويه به‌شمار مي‌روند. کتاب «بررسي سفرنامه‌هاي دوره‌ي صفوی » شامل ۲۵ سفرنامه است که مورد تحليل و بررسي قرار گرفته‌اند.

در بيش‌تر بخش‌ها گزيده‌اي هم از اين سفرنامه‌ها نقل شده که بيشتر براي خوانندگان عمومي مناسب بوده و مي‌تواند ايران دوره‌ي صفوی را از چشم خارجيان تصوير کند.
دوران صفوی عصر تجديد اعتلاي ايران و احياي حكومت ايراني بر ايالات و ولايات مختلف و پهناوري است كه پس از ويران‌گري مغولان، دچار تفرقه و تشتت تحت سلطه‌ي حكومت‌هاي كوچك و موازي شده بود.

سلاطين صفويه كوشيدند يك‌پارچگي كشور را تجديد كنند و در اين راه موفق گشتند؛ چون با آن‌كه دولت مقتدر عثماني جانشين بني‌عباس در بلاد اسلامي شده بود، اما بيم كشورهاي اروپايي از اقتدار دولت عثماني، زمينه را براي اهداف دولت صفوی هموار ساخت و اين سلسله توانست هم از تسلط عثماني بر ممالك اطراف كه بزرگ‌ترين آن‌ها ايران بود جلوگيري كند و هم اقتدار دوران گذشته‌ي ايران و ايراني را تجديد نمايد.

كشورهاي اروپايي كه در ممانعت از توسعه‌ي قدرت عثماني با ايرانيان هم‌جهت بودند، مراوده‌ي خود را با ايران توسعه بخشيدند و طبعاً آمد و شد فرستادگان و نمايندگان اروپايي ايران موجب تسهيل روابط ايران با ممالك آن قاره شد.

نخستين و مهم‌ترين مسافران اروپايي كه راهي ايران شدند، سفيران و نمايندگان دولت‌هاي اروپايي بودند. اين مسافران طبعاً از سواد و تجربه و معلومات كافي برخوردار بودند كه لازمه‌ي انجام وظيفه‌ي مهم و خطير سفارت است.

تاريخ صفويه نشان مي‌دهد با آن‌كه ممالك اروپايي از تجربه‌ي فراوان مديريت و سياست برخوردار بودند، اما شاهان صفوی ، مخصوصاً شاه اسماعيل صفوی  كه در نوجواني به سلطنت رسيده بود، در برابر سياست‌مداران آزموده و كهنه‌كار عثماني و نيز زمامداران اروپايي كه طبعاً در مقابل حمايت از ايران در برابر عثماني، توقعاتي داشتند با توان و تدبير ظاهر شدند و بي‌آن‌كه به آنان امتيازات وسيعي بدهند، از رو در رو كردن اروپائيان با يكديگر، بهره‌برداري كردند.

مهم‌ترين سفرنامه‌هايي كه در دوران صفويه نگاشته شده، سفرنامه‌هاي مأموران سياسي و سفيران اروپايي است كه با هشياري و آگاهي و خردمندي عازم ايران و انجام مأموريت خود مي‌شدند.

نكته‌ي شنيدني اين‌كه سفراي ايران كه به‌ظاهر از كشوري عقب‌مانده كه درصدد احياي عظمت گذشته‌ي خويش است، عازم اروپا مي‌شدند، با لباس‌ها و ظاهري كه به روستائيان به شهر آمده مي‌ماند، چنان مهارتي در انجام وظيفه‌ي خود به خرج مي‌دادند كه اروپائيان نه در برخورد اول بلكه بعد از مذاكرات و قرار و مدارها پي مي‌بردند با مردماني به‌ظاهر ساده و بدوي ولي در باطن هشيار و زيرك روبه‌رو بوده‌اند.

مشهورترين نمايندگان سياسي اروپائيان در ايران دو برادر انگليسي به نام‌هاي آنتوني شرلي و رابرت شرلي بودند كه در زمان شاه عباس به ايران آمدند تا روابط سياسي و تجاري دو كشور را تحكيم بخشند و توسعه دهند.

دوران صفوی ، دوران رواج و رونق سفر سياحان و جهانگردان به ايران است و جهشي كه در اين دوران در اين زمينه صورت گرفت، موجب گشت سياحت اروپاييان به ايران مورد توجه قرار گيرد و در ادوار بعد (يعني در زمان افشاريه و زنديه و بعداً در زمان قاجاريه) استمرار يابد و به اوج خود برسد، به‌طوري‌كه اكثر سفرنامه‌هايي كه درباره‌ي ايران نوشته شده، مربوط به دوران صفويه و بعد آن است.

مطالب مرتبط

در اين دوران متقابلاً سير و سفر ايرانيان به كشورهاي اروپايي نيز توسعه يافت. سفر به ديگر سرزمين‌ها قبل از دوران صفوی بيشتر به‌منظور تجارت و بازرگاني و به‌ندرت براي گسترش روابط با ديگر ممالك صورت مي‌گرفت و سفر بازرگانان نيز معمولاً با سفرنامه‌نويسي همراه نبود و مأموران دولتي اعزامي هم كم‌تر رغبت بدين كار داشتند.
از دوران صفوی به بعد، نوشتن سفرنامه توسط ايرانيان نيز بسيار پررونق شد، به‌نحوي‌كه بيش‌ترين تعداد سفرنامه‌هاي ايرانيان كه از ديگر ممالك جهان ديدار كرده‌اند، مربوط به دوران صفوی تا حال است.

به اين نكته نيز بايد اشاره كرد كه حضور سفراي اروپايي در ايران، چند سالي پيش از شاه اسماعيل اول آغاز شد. اروپائيان كه شاهد توسعه‌طلبي‌هاي دولت عثماني بودند، كوشيدند با ايران روابط صميمانه برقرار كنند و ايران را تقويت كنند تا نيرومندترين مخالف عثماني در منطقه‌ي خاورميانه به مقابله با اين دولت برخيزد. براي اين منظور، صفويان، هم از قدرت ملي و هم از قدرت مذهبي ايرانيان بهره جستند.

نخستين سفرنامه‌هايي كه مربوط به مسافرت اروپائيان به ايران اندكي قبل از تشكيل دولت صفويه و اوائل اين دوره است، شش سفرنامه است كه در يك مجلد تأليف و ترجمه شده است و مجموعه‌ي سفرنامه‌هايي است كه از زمان اوزون حسن آق قويونلو تا اوايل دوران شاه اسماعيل نگاشته شده است.

اين نكته نيز لازم به يادآوري است كه چون اغلب سياحان مشهور عهد صفويه، يا مأموران دولت‌هاي اروپايي و سفيران بودند يا به‌منظور شناخت خلق و خوي ايرانيان براي ايجاد رابطه، به كشور ما مي‌آمدند، تمام مدت سفر يا قسمت عمده‌ي اوقات خود را در پايتخت صفويه يعني اصفهان گذرانده‌اند؛ بنابراين برخلاف بعضي سفرنامه‌هاي ادوار ديگر كه اوصاف همه‌ي شهرها در كميتي تقريباً برابر بيان مي‌شد، در سفرنامه‌هاي دوران صفوی بيشتر بررسي‌ها و توصيفات مربوط به شهر اصفهان است و سيماي اين شهر، در مجموعه‌ي سفرنامه‌هاي خارجياني كه به ايران آمده‌اند به‌نحو تام و تمام ترسيم شده است.

سفرنامه‌هايي كه در دوران صفوی درباره‌ي ايران نوشته شده، نسبت به دوران‌هاي قبل، از تعداد و كثرتي برخوردار است و البته اين فتح باب موجب شده كه در دوره‌هاي بعد مسافران بيشتري به كشور ما سفر كنند.

طبعاً از ميان آن مسافراني كه به ديدار كشور شرقي كهن‌سالي با سابقه‌ي تمدني چند هزار ساله رغبت يافته‌اند، مسافران دانش‌ور، خاطرات سفر خود را نوشته و براي هم‌وطنان به ارمغان برده‌اند و آن سفرنامه‌ها كه به‌منظور آگاهي بيگانگان نگاشته شده، به‌خصوص در سده‌هاي بعد نظير امروز براي ايرانيان خواندني‌تر است.

آن‌ها با خواندن اين سفرنامه‌ها مي‌توانند به نكات و مطالب بسيار مفيدي كه توسط پيشينيان ما نوشته نشده، آگاهي يابند و علاوه بر آگاهي بر بعضي نكته‌هايي كه در كتب تاريخي بدان‌ها اشاره نشده و مبهم و تاريك مانده، از اظهارنظر بيگانگان نيز درباره‌ي وطن خود آگاه شوند.

در اينجا فهرست سفرنامه‌هايي را كه از آغاز شكل‌گيري حكومت صفويان به دست مسافران خارجي نوشته شده است، ذكر مي‌كنيم:

سفرنامه‌های دوران صفوی : سفرنامه‌ي آمبروسيو كنتاريني (۱۴۷۳م)، سفرنامه‌ي جوزافا باربارو (۱۴۳۶م)، سفرنامه‌ي كاترينو زنو (حدود ۱۴۷۵م)، سفرنامه‌ي جووان ماريا آنجوللو (حدود ۱۵۰۰م)، سفرنامه‌ي بازرگان ونيز در ايران (حدود ۱۵۱۰م)، سفرنامه‌ي وينچنتو دالساندري (حدود ۱۵۲۰م)، سفرنامه‌ي برادران شرلي (۱۹۵۸م)، ايترپرسيكوم (سفرنامه‌ي ژرژ تكتاندرفن دريابل، ۱۶۰۵م)، سفرنامه‌ي دن گارسيا (۱۶۱۴م)، سفرنامه‌ي پيترو دلاواله (۱۶۱۷م)، سفرنامه‌ي كاتف (۱۶۲۳م)، سفرنامه‌ي استودارت (۱۶۲۶م)، سفرنامه‌ي يان اسميت (۱۶۲۸م)، سفرنامه‌ي تاورنيه (۱۶۳۲م)، سفرنامه‌ي آدام اولئاريوس (۱۶۳۴م)، سياحت‌نامه‌ي شاردن (۱۶۶۴م)، زيبايي‌هاي ايران (سفرنامه‌ي آندره دوليه دلند، ۱۶۶۴م)، سفرنامه‌ي سانسون (۱۶۸۳م)، سفرنامه‌ي كمپفر (۱۶۸۳م)، سفرنامه‌ي كارري (۱۶۳۹م)، گزارش سفير كشور پرتغال (۱۶۹۳م)، سفير زيبا (۱۷۰۶م)، سفرنامه‌ي كروسينسكي (۱۷۰۷م) و سفارت‌نامه‌ي احمد دري (حدود ۱۷۱۳م).

از سفرنامه‌هاي مذكور، سه سفرنامه‌ي نخستين مربوط به دوران اوزون حسن است كه دخترش همسر شيخ‌حيدر، پدر شاه اسماعيل اول است. حكومت اوزون حسن و شيخ حيدر، زمينه‌ساز روي كار آمدن و سلطنت سرسلسله‌ي دودمان صفوی شد. بنابراين با توجه به اين‌كه شاه اسماعيل، فرزند شيخ‌حيدر و جانشين او و نيز جانشين اوزون حسن به‌شمار مي‌آيد، درواقع مي‌توان دو تن مذكور را نيز از زمينه‌سازان اقتدار حكومت توان‌مند صفوی شمرد.

 

 

سفرنامه صفوی

 

 

 

 

 

اطلاعات شناسنامه‌ای کتاب
نام کتاب: بررسي‌ سفرنامه‌هاي‌ دوره‌ي صفوی
پديدآورنده: منوچهر دانش‌پژوه‌
طراح جلد: غلامرضا مهري
ناشر: دانشگاه اصفهان و فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي ايران
چاپ اول: پاييز ۱۳۸۵
شمارگان‌: ۱۰۰۰ نسخه‌
تعداد صفحات: ۳۹۲

You might also like

لطفا دیدگاه خود را ثبت کنید

Your email address will not be published.