مرجع ایرانشناسی، ایرانگردی و راهنمای سفر به نقاط دیدنی ایران

قلعه الموت قزوین

قلعه الموت یکی از معروف ترین قلاع ایران است که در شمال شرقی روستای گازرخان و بر بلندای کوهی به ارتفاع تقریبی ۲۱۰۰ متر از سطح دریا که به پرتگاه های مخوفی منتهی می شود، واقع شده است. قلعه الموت به قلعه حسن صباح نیز معروف است. صخره های پیرامون قلعه الموت که رنگ سرخ و خاکستری دارند، در جهت شمال شرقی به جنوب غربی کشیده شده اند.قلعه الموت 1

مطالب مرتبط

به گزارش حمدالله مستوفی، این قلعه تاریخی ابتدا در سال ۲۲۶ هجری قمری توسط داعی الی الحق حسن بن زید الباقری بنا شده و در شب چهارشنبه ششم رجب سال ۴۸۳ هجری قمری به تصرف حسن صباح درآمده است. وی ۳۵ سال در قعله الموت اقامت داشته است.

تنها راه ورود به قلعه الموت در انتهای ضلع شمال شرقی -چند متر پایین تر از برج شرقی دژ- واقع شده است که کوه هودکان با فاصله ای نسبتا زیاد بر آن مشرف است. در این محل تونلی در تخته سنگ، بریده شده که دارای ۶ متر طول، ۲ متر عرض و ۲ متر ارتفاع است. پس از عبور از این گذرگاه، آثار باقیمانده برج جنوبی قلعه و دیواره جنوب غربی آن که روی شیب تند تخته سنگ ساخته شده آشکار می شود.

در دامنه جنوبی کوه قلعهالموت ،خندقی به طول تقریبی ۵۰ متر و عرض ۲ متر کنده و آن را از آبی که از داخل قلعه می آمده پر می کرده اند تا هیچ راه نفوذی از آن جبهه وجود نداشته باشد. بر روی دامنه های تند دیگر صخره ها نیز، هر جایی که بیم بالا رفتن مهاجمان می رفته، خندق هایی کنده و دیواره بالایی آن ها را مورب برآورده اند تا امکان هر گونه عبوری را بازستاند. همچنین در هر نقطه که شیاری وجود داشته، با ساختن دیوارهایی سنگی یا آجری راه ورود را مسدود ساخته اند.قلعه الموت 2

معماری قلعه الموت

قلعه الموت از دو بخش شرقی و غربی تشکیل شده است که هر بخش شامل قلعه پایین و قلعه بالا می باشد که در اصطلاح محلی، آن ها را «جورقلا» و «پیازقلا» می نامند. طول قلعه حدود ۱۲۰ متر است و عرض آن در نقاط مختلف بین ۱۰ تا ۳۵ متر متغیر است. دیوار شرقی قلعه بالا یا قلعه بزرگ که از سنگ و ملاط گچ ساخته شده است، کمتر از سایر قسمت ها آسیب دیده است. طول آن حدود ۱۰ متر و ارتفاع آن بین ۴ تا ۵ متر است. در طرف جنوب، در داخل صخره اتاقی کنده شده که محل نگهبانی بوده است.

در جانب شرقی این اتاق، دیواری به ارتفاع ۲ متر وجود دارد که پی آن در سنگ کنده شده و پشت کار آن نیز از سنگ گچ بنا شده است. در جانب شمال غربی قعله بالا نیز دو اتاق در داخل کوه کنده شده است. در اتاق اول، چاله آب کوچکی قرار دارد که اگر آب آن را تخلیه کنند، دوباره آبدار می شود، به همین دلیل احتمال داده می شود که با حوض جنوبی در ارتباط است. در پای این اتاق، دیوار شمالی قلعه به طول ۱۲ متر و پهنای ۱ متر قرار دارد که از سطح قلعه پایین تر واقع شده است و پرتگاه مخوفی دارد.

در جانب جنوب غربی این قسمت قلعه، حوضی به طول ۸ متر و عرض ۵ متر در سنگ کنده شده است که هنوز هم در اثر بارندگی های فصلی پر از آب می شود. در کنج جنوب غربی این حوض، درخت تاک کهن سالی که همچنان سبز و شاداب است، جلب توجه می کند. اهالی معتقدند این درخت را حسن صباح کاشته است. این قسمت از قلعه، به احتمال زیاد، همان محلی است که حسن صباح مدت ۳۵ سال در آن اقامت داشته و پیروان خود را رهبری می نموده است.قلعه الموت 3

در جانب شرقی قلعه، پاسداران قلعه و خانواده آنان ساکن بوده اند. در حال حاضر، آثار کمی از دیوار جنوبی این قسمت باقی مانده است. از جانب شمال این دیواره، ۱۰ آخور برای چارپایان، در داخل سنگ کوه کنده شده است. گذشته از آثار دیوار جنوبی؛ دیوار غربی این قسمت به ارتفاع ۲ متر همچنان پابرجاست؛ ولی از دیوار شرقی اثری دیده نمی شود. در این سمت سه آب ابنار در دل کوه کنده شده و چند اتاق نیز در سنگ ساخته شده است که در حال حاضر ویران شده اند.

بین دو قسمت قلعه، یعنی قلعه بالا و پایین، میدانگاهی قرار دارد که بر گرداگرد آن، دیواری محوطه قلعه الموت را به دو قسمت تقسیم کرده است. در حال حاضر، در میان میدان، آثار فراوانی به صورت توده های سنگ و خاک مشاهده می شود که بی شک باقی مانده بناها و ساختمان های فراوانی است که در این محل وجود داشته و ویران شده است.

از جمله قطعات کوچک کاشی که در ویرانه های قلعه الموت به دست آمده، قطعه ای است که به رنگ آبی آسمانی با نقش صورت آدمی که قسمتی از چشم و ابرو و بینی آن کاملا واضح است.

از آن جا که در تمام سال، گروه های زیادی در قلعه سکونت داشته و با آب بسیار نیاز داشته اند؛ سازندگان قلعه با هنرمندی خاصی اقدام به ساخت آب انبارهایی کرده اند و به کمک آبروهایی که در دل سنگ کنده اند، از فاصله دور، آب را بر این آب انبارها جاری می کرده اند. یکی از شگفتی های قلعه الموت سیستم پیچیده آبرسانی با تنبوشه هایی به قطر ۱۰ سانتی متر است که از چشمه «کلدر» آب را به دژ رسانده و در حوض های سنگی ذخیره می کرده اند.

این قلعه پس از تسلیم رکن الدین خور شاه در شوال ۶۵۴ هجری قمری به دستور هلاکوخان به آتش کشیده و ویران شد و از آن پس به عنوان تبعیدگاه و زندان مورد استفاده قرار گرفت.

امروزه در دامنه جنوبی کوه هودکان که در شمال قلعه الموت واقع شده است، خرابه های بسیاری دیده می شود که نشان می دهد روزگاری بر جای این خرابه ها، ساختمان های بسیاری وجود داشته است. در حال حاضر، اهالی، خرابه های این محوطه را دیلمان ده، اغوزبن، خرازرو و زهیرکلفی می نامند. همچنین در قسمت غرب قلعه، قبرستانی قدیمی دیده می شود که به «اسبه کله چال» معروف است و در بالای تپه مجاور آن، بقایای چند کوره آجرپزی نمایان است. در قلعه کوه هودکان نیز پیه سوزهای سفالین کهن به دست آمده است.قلعه الموت 4

کاوش در الموت قزوین

در چهاردهمین فصل کاوش های باستان‌شناسی قلعه الموت قزوین، ساخت‌وسازهایی از دوره قاجار، فضاهای زیستی مربوط به صفویان و آثاری متعلق به دوره اسماعیلیه کشف شد.

به نقل از حمیده چوبک، سرپرست چهاردهمین فصل کاوش های باستانشناسی دژ الموت قزوین، از سال ۱۳۸۱ تا کنون سیزده فصل کاوش در الموت انجام شده و چهاردهمین فصل کاوش در این محوطه ارزشمند پس از پنج سال وقفه بعد از نقشه‌برداری، آماده‌سازی و تجهیز کارگاه آغاز شده است.

او با اشاره به انجام سیزده فصل کاوش در قلعه الموت گفت: در این کاوش‌ها مجموعه‌ای از یافته‌های باستان‌شناسی شامل سفالینه‌ها، تزئینات معماری، کاشی و آجر، آثار سنگی، آثار فلزی، سکه، صدف و استخوان از دوران اسماعیلیه (سده‌های ۷-۵ قمری) دوره پس از اسماعیلیه و دوره صفوی و قاجار (سده ۱۳-۸ هجری) به دست آمده است.قلعه الموت 5

دکتر چوبک با اشاره به اهداف این فصل از کاوش خواناسازی دیوار باروهای قلعه پایین برای مرمت و بازسازی آن، شناسایی محدوده قلمرو فرمانروایی در هسته اصلی قلعه بالا که متعلق به دوره اسماعیلیه است، ایمن‌سازی و ساماندهی فضاها و در نهایت شناسایی مهمترین بخش قلعه که شامل سردر جنوبی و بخش‌های شمالی غربی مولاسرا، دستیابی به تمام فضاهای مولاسرا در قلعه بالا و سردر و دروازه ورودی در قلعه پایین از مهمترین اهداف فصل چهاردهم کاوش است.

او شناسایی راه ورودی اصلی قلعه، شناخت باروی محصور کننده قلعه در لبه پرتگاه‌ها، آواربرداری و خواناسازی شمال شرقی دروازه قلعه بالا در دوره اسماعیلیه که در زیر آثار دوره صفویه قرار دارد را از دیگر اهداف این فصل از کاوش نام برد.

مطالب پیشنهادی

غار کرفتو کردستان

معبد خورهه محلات

این باستان شناس در ادامه بر اهمیت شناسایی و کشف باروی محصور کننده قلعه در لبه پرتگاه‌ها به منظور حفاظت بقایای اندک دیواره‌های به جای مانده، بازسازی و ایمن سازی قلعه تاکید کرد و برای دستیابی به اهداف مورد نظر از ایجاد کارگاه‌های کاوش در بخش های جنوب غربی مولاسرا، شمال شرقی دروازه قلعه بالا، دروازه قلعه پایین و همچنین بخش جنوب غربی قلعه پایین خبر داد و گفت: در حال حاضر باستان شناسان در حال کاوش در بخش‌های یاد شده هستند.

دستاوردهای کاوش در قلعه الموت

یک کانال آب دستکند

دکتر چوبک یکی از دستاوردهای این فصل از کاوش را شناسایی یک کانال آب دستکند با پوششی خرپشته ای شکل از لاشه سنگ های ورقه ای دانست و گفت: این کانال به موازات پهنای دروازه در امتداد جنوب به شمال و در صخره‌ای از جنس «کنگلومرا» ایجاد شده و احتمالاً کاربری آن هدایت پساب مجموعه ساختمانی گنبدخانه به بیرون قلعه بوده است.

این باستان شناس از دیگر دستاوردهای این فصل از کاوش را کشف بخشی از باروی قلعه در بخش قلعه پایین و دیوارهای محصورکننده فضاهای جانبی مولاسرا در بخش شمال غربی دانست و از کشف ساخت و سازهایی از دوره قاجار مربوط به چوپان‌ها و دامپروران برای استقرار موقت در بخش قلعه بالا و در قلعه پایین در لایه های فوقانی کارگاه ها خبر داد.

او اضافه کرد: در زیر این آثار، فضاهای زیستی مربوط به دوره صفوی از جمله دو اتاق مجاور با بخاری دیواری‌های گچ اندود کشف و شناسایی شده است.قلعه الموت 7

آثار متعلق به دوره اسماعیلیه در زیر لایه های صفوی

دکتر چوبک همچنین از وجود آثار متعلق به دوره اسماعیلیه در زیر لایه‌های صفوی خبر داد و گفت: وجود پلکان‌ها، دیوارهای قطور با ضخامتی در حدود دو متر مربوط به فضاهای مولاسرا و تزئینات کاشی فیروزهای و کاشی زرین فام حاکی از وجود یک کاخ دژ متعلق به دوره اسماعیلیه است.

وی افزود: بررسی عناصر معماری و تزئینات وابسته به معماری کشف شده نشان می‌دهد مجموعه بناهای قلعه حسن صباح با رعایت معیارها و استانداردهای زمان خود ساخته شده است.در کارگاه‌های مورد کاوش از معماری دستکند برای ایجاد فضاهای مورد نیاز به خوبی استفاده و بهره برداری شده است.

به گفته‌ی او؛ در کنار یافته‌های معماری می‌توان به قطعات متنوع سفالینه متعلق به قرون ششم هجری تا دوره قاجار، قطعات صدف منقوش و قطعات شیشه اشاره کرد.قلعه الموت 6

او نکته قابل توجه در مورد فصل چهاردهم کاوش قلعه حسن صباح را توجه ویژه به فعالیت‌های مرمت و ساماندهی قلعه و بخش‌های کاوش شده، دانست و تاکید کرد: در همین راستا در حال حاضر کارگاه مرمت در حال آماده سازی و فراهم کردن تجهیزات موردنیاز است

دکتر چوبک با بیان این‌که قلعه الموت بیش از ۲۰هزار مترمربع وسعت دارد و روی پستی و بلندی‌ها بنا شده، اظهار کرد: پیش از کاوش‌ها سطح قلعه با خاک پوشیده شده و سطحی نامشخص داشت. از سال ۱۳۸۱ با کاوش‌های هرساله بخشی از آثار مشخص و بازسازی و بازنمائی معماری دژ و دوره های آن امکان پذیر شده است. (گزارش از ایسنا/۲۸ مرداد ۹۷)

مسیر دسترسی

فاصله قلعه الموت تا میدان مینودر قزوین، ۱۰۸ کیلومتر است که با در نظر گرفتن راه پر پیچ و خم و باریک بودن جاده الموت، معمولا بین ۲ تا ۳ ساعت طول می کشد. در طول مسیر و در دو سوی جاده مارپیچی مناظر بسیار زیبا و چشم نوازی وجود دارند. همچنین ایستگاه های پذیرایی و استراحتگاه مناسب، جهت استفاده مسافرین محترم در طول مسیر، وجود دارد.

در پای دژ حسن صباح پارکینگ و در پشت پایگاه، سرویس های بهداشتی زنانه و مردانه وجود دارد. در میانه راه پله ها، دژ سایبان برای استراحت و توقف وجود دارد. مسجد نیز در میدان گازرخان برای نماز بازدیدکنندگان آماده است.

این قلعه تاریخی در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ به شماره ۷۲۵۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.قلعه الموت 8

ثبت قلعه الموت در سازمان فرهنگی یونسکو

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قزوین، پرونده ثبت جهانی منظر تاریخی و طبیعی الموت با حضور یک هیات فرانسوی برای عکس برداری سه بعدی از منطقه یک گام به جلو پیش رفت. و این هیات که شامل یک تیم تخصصی ۱۱ نفره فرانسوی است براساس قرارداد منعقد شده در گذشته و با هماهنگی دستگاه های ذیربط در منطقه حضور یافته اند. تا در راستای مستندسازی پرونده ثبت جهانی الموت و تصویربرداری هوایی و سه بعدی مناظر و آثار تاریخی منطقه را که جزو الزامات یونسکو برای ثبت آثار است را انجام می دهند.
با امید به اینکه به زودی شاهد ثبت این اثر تاریخی در سازمان علمی، تربیتی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) باشیم.

You might also like

لطفا دیدگاه خود را ثبت کنید

Your email address will not be published.