مرجع ایرانشناسی، ایرانگردی و راهنمای سفر به نقاط دیدنی ایران

موزه آب یزد – میراثی در خانه تاریخی کلاهدوزها

در گوشه و کنار ایران می توان جاذبه های تاریخی بسیاری همچون موزه آب در یزد را یافت؛ پیشینه کهن این سرزمین باعث شده تا یادگاری هایی از هر دوره در آن باشد. برخی شهرها در این زمینه شناخته شده ترند و کمتر کسی است که تا به حال وصف بناهای تاریخی اصفهان، باغ های تاریخی شیراز و بادگیرها و بناهای خشتی یزد را نشنیده باشد.

شاید اولین چیزی که در بدو ورود به یزد توجه را به خود جلب می کند، چهره سنتی و قدیمی آن است که از گذشته حفظ شده و هنوز هم می توان در کوچه پس کوچه ها ردپای راه و رسم زندگی گذشتگان را یافت. یزد هیچوقت پایتخت نبوده که بناها یکی پس از دیگری اشغالش کنند و یا شاهان بخواهند آن را به شکلی ویژه بیارایند. ویژگی یزد سادگی و در عین حال شکوه و زیبایی اش است. آرامش را می توان در خیابان های شلوغش هم دید. بادگیرهای برافراشته از عناصر نمادین یزد هستند؛ سازه هایی که هوش معماران ایرانی را به بینندگان گوشزد می کنند.

یزد تنها شهر جهانی ایران است و نامش در فهرست یونسکو خودنمایی می کند؛ اتفاقی که باعث شده تا نام این شهر بیشتر و بیشتر در میان مقاصد گردشگران به ویژه خارجی ها به چشم بخورد. انتخاب از میان بناهای کوچک و بزرگ این شهر سخت است؛ اما این بار قرار است به تماشای موزه آب بنشینیم.

WaterMuseum

۳ ویژگی مهم موزه آب یزد

  1. این موزه، یکی از بهترین موزه های آب دنیاست.
  2. در بافت تاریخی یزد قرار دارد و در نزدیکی میدان امیرچخماق واقع شده است.
  3. این موزه در یکی از خانه های قدیمی و زیبای یزد برپا شده است.

موزه آب

آشنایی با موزه آب یزد – یکی از بهترین موزه های آب دنیا

در شمال میدان امیرچخماق و در ابتدای خیابان قیام بر سردر یکی از خانه های قدیمی، عبارت موزه آب به چشم می خورد که با ورود به آن می توانید به مرور تاریخ چندهزارساله آب در این مرز و بوم بپردازید. موزه آب یزد سال هاست که در خانه تاریخی کلاهدوزها برپا شده و توانسته است توجه گردشگران را به خود جلب کند. در سال ۱۳۷۹ و همزمان با برگزاری نخستین همایش بین‎المللی کاریز بود که این موزه کار خود را آغاز کرد تا ارزش و اهمیت آب را در منطقه ای کویری به مردم نشان دهد. حالا بسیاری از این موزه با عنوان یکی از بهترین موزه های آب دنیا یاد می کنند؛ جایی که در آن می توان آثار و ابنیه های تاریخی در زمینه های مختلف مربوط به آب را شناخت و کمی بیشتر در مورد تاریخ این سرزمین دانست.

آنچه که موزه آب یزد را از دیگر موزه های آب متمایز می کند گذشتن یک رشته کاریز صدها ساله از میان آن است؛ کاریزی که روزگاری آب مورد نیاز مردم را تامین می کرد.

در پنج طبقه این موزه می توانید آثار متنوعی با موضوع آب و چگونگی استفاده از آن در گذشته را ببینید. با ما باشید تا بیشتر با این موزه آشنا شوید…

موزه اب

موزه-آب

آشنایی با خانه کلاهدوزها – محل برپایی موزه آب یزد

خانه کلاهدوزها یکی از آثار ارزشمند یزد است که به درخواست مرحوم حاج‎سید‎علی اکبر کلاهدوز -یکی از بازرگانان عصر قاجاریه- در فاصله سال های ۱۲۶۶ تا ۱۲۶۹ خورشیدی ساخته شد. هم اكنون مالک این بنا شركت آب منطقه ای يزد است و همه می توانند به عنوان موزه آب از آن دیدن کنند. زمین این بنا حدود ۷۲۰ متر‎مربع است و بنا ۵ طبقه یا سطح دارد:

سطح اول – محل برخورد دو قنات

از سطح اول یا پایین‎‏ترین طبقه خانه، انشعاب دو کاریز رحیم‎آباد و زارچ، گذر می کند. امروزه قنات زارچ با بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت و ۷۵ کیلومتر طول، هنوز هم فعال است.

موزه-آب

سطح دوم – انباری متفاوت برای خوارکی ها

سطح دوم پایاب است؛ بخشی از هر ساختار آبی که کمترین گودی را دارد و محل شستن ظروف و البسه نیز به شمار می رود. پایاب این ساختمان در عمق ۱۰ متری قرار گرفته و فضای آن به صورت هشت ضلعی است. برخورداری این قسمت از دمای ثابت و اختلاف ۱۴ درجه ای با محیط سبب شده بود تا در گذشته محل مناسبی برای نگهداری خوراکی ها باشد. در میان این سطح حوضی دیده می شود که گذر آب کاریز از آن هوا را مطبوع نگه می دارد.

نگهداری غذا نیز با روش خاصی انجام می شده است. در آن زمان آذوقه را بر روی صفحه ­ای چوبی قرار می دادند و آن را در میان هوا و زمین آویزان می کردند. در گذشته گذر آب قنات از این قسمت باعث می شد که خنک تر از سایر قسمت ها باشد. امروزه آب در این قسمت جریان ندارد؛ اما هنوز هم می توان اختلاف دما را با بیرون به خوبی حس کرد.

موزه-آب

سطح سوم – سکونتگاه تابستانه

در طبقه سوم به زیرزمین می رسیم که اتاق و دالان‎های متعدد و مرتبط دارد و بیشتر روز‎های گرم تابستان مورد استفاده اهالی خانه بوده است. زیر زمین در چهارطرف حیاط و قسمت زیر هر اتاق مخصوص به یکی از ساکنان بود و فقط آن شخص در فصل گرما از آن استفاده می کرد.

موزه-آب

سطح چهارم – محل سکونت

در طبقه چهارم با همکف مواجه می شویم که اتاق‎های پنج دری، تالار، اتاق ارسی، آشپزخانه و محل زندگی خدمت‎کاران خانه را در آن تعبیه کرده اند. آقای کلاهدوز و همسرش به همراه دختر و دو پسرش و عروس های شان و دو خانواده از خدمتکاران سیاه پوست در این خانه زندگی می کردند. اتاق هایی که در این خانه و برای استفاده ساکنان تعبیه شده اند، عبارتند از:

اتاق ارسی: پنجره های این اتاق از پایین به بالا باز می‌شوند. می گویند در آن زمان دو نفر از خدمتکاران، هر پنجره را روی شانه‌های خود قرار می دادند و به سمت بالا می کشیدند تا بتوانند چفت های آن را ببندند. این اتاق در هنگام ازدواج به عنوان حجله خانه و مهمان خانه مورد استفاده قرار می گرفت. در زیرزمین و درست زیر اتاق ارسی، اتاقی وجود دارد که در گذشته جهت نگهداری خمره‌ها، شیشه های ترشی و سرکه از آن استفاده می شد.

مطالب پیشنهادی

اتاق پنج دری: خیاط خانه و اتاق خدمه در این بخش برپا بود. زیر اتاق پنج دری اتاقی نیز وجود دارد که اهالی خانه در فصل تابستان نهار و شام را در آنجا صرف می کردند و جایی برای خواب نیز به شمار می رفت.

اتاق دالان: اتاقی در کنار پنج دری که محل سکونت آقای کلاهدوز بود و پس از مرگ ایشان، همسرش در آن سکونت یافت.

اتاق بادگیر: اتاقی در کنار پنج دری که قبلا دارای بادگیر بود و دختر بیوه آقای کلاهدوز در آن زندگی می کرد.

تالار: محوطه‌ای با سقف بلند و قوسی شکل است که یزدی‌ها آن را خنک جای می خوانند؛ یعنی مکانی برای استراحت در ایام تابستان.

هر اتاق، فضای کوچکی به نام بالاخانه دارد که اشیای باارزش را در آن نگهداری می کردند. یک انباری نیز برای هر اتاق تعبیه شده است.

موزه-آب

سطح پنجم – چاه خانه

طبقه پنجم، پشت بام خانه را شامل می شود که چاه خانه‎ نام دارد و چرخ چاه در آن دیده می شود. از طریق این چاه خانه و با استفاده از چرخ چاه، آب‎ چاه‎های معروف به چهل گز را بر می داشتند و برای آشامیدن و موارد بهداشت اهل خانه استفاده می کردند. دو نفر مامور برداشت آب از قناتی بودند که رحیم آباد نام داشت. آنها آب را بالا می کشیدند و به منبعی می ریختند تا اعضای خانواده در طبقه همکف آن را برداشت کنند. برای همین است که می گویند این خانه حدود ۱۵۰ سال پیش دارای سیستمی شبیه لوله کشی آب بوده است.

موزه-آب

تزیینات خانه کلاهدوز

خانه های ایرانی به خاطر بهره بردن از هنرهای چشم نواز دیدنی هستند. خانه کلاهدوزها هم از این قاعده مستثنی نیست و می توان آن را یکی از جلوه گاه های هنر گچ بری دانست. گچ کاری های خانه کلاهدوز نقوش گل و گیاه و جانوران را دارند و چهره خاصی به بنا بخشیده اند. زمینه گچ‌کاری ها در طبقه چهارم دارای زمینه ای از سیمگل کمرنگ (کاهگل بسیار ظریف) هستند و زیبایی خاصی دارند. تالار آیینه یكی از زیباترین بخش های این خانه به شمار می رود؛ جایی که در آن می توانید تحسین گر هنرمندان و معماران آن دوره باشید. پنجره ­های اُرسی و شیشه های رنگین از جمله دیگر زیبایی های این خانه هستند که دنیای رنگارنگی را در آن ایجاد کرده اند.

موزه-آب

اشیای موجود در موزه آب یزد

همانگونه که از نام این موزه هم پیداست می توانید آثار مرتبط با آب را در آن ببینید. بیش از ۲۰۰ شی تاریخی از وسایل کندن قنات تا اسناد و مدارک قنات‎های اصلی یزد در این موزه نگهداری می شود.

۱٫ یادگاری قنات ها

یکی از سازه های مهم ایرانیان در زمینه آب، قنات است که امروزه در محافل جهانی هم نام آن مطرح می شود و قنات ایرانی نیز در فهرست یونسکو قرار دارد. لوازم مختلف حفر قنوات، کلنگ‎های ویژه کندن کاریز، چرخ ‎چاه، لباس مقنی، ابزار و ادوات اندازه‌گیری حجم آب، ماکت چگونگی گردش آب قنات‎ها و وسایل تامین روشنایی در قنات از جمله چیزهایی هستند که در این موزه می بینید.

مجسمه هایی از مردم را می بینید که به کارهای مربوط به قنات مشغولند. مقنی ها از جمله این افراد هستند و نکته جالب توجه آنها لباس سفیدشان است. دلیل پوشیدن لباس سفید این بود که همدیگر را در درون چاه های بزرگ ببینند و همچنین به آن به چشم کفن نگاه می کردند چرا که هر لحظه ممکن بود بر اثر ریزش جان خود را از دست بدهند. در بخشی از موزه یکی از اصلی­‌ترین ابزار حفر قنات یعنی چرخ چاه را می بینید که ماکتی از یک چاه ­کن نیز در جوار آن قرار داده اند.

موزه-آب

۲٫ اسناد و وسایل مربوط به تقسیم و وقف آب

اسناد و مدارک خرید و فروش آب و وقف‌نامه‌های قدیمی از دیگر آثار موزه آب یزد هستند. یکی از اسناد جالب توجه، کتابچه میرآب ها و اسناد توزیع آب است. میرآب یعنی امیر یا رییس آب؛ کسی که در گذشته مدیر و محاسبه گر زمان و ساعت آبی بود و تقسیم گر عادلانه و تعیین کننده زمان تحویل دادن آب قنات به افراد محسوب می شد. او آب کشاورزی را تقسیم می‌کرد و دستمزد خودش را هم از سهم آب قنات می گرفت. ابزار کارش ساعت آبی بود و جالب آنکه بدانید نخستین ساعت آبی دنیا با قدمت ۷۰۰ سال در این موزه نگهداری می شود و به دوره سید ركن الدین تعلق دارد.

در میان این اسناد چند سند ازدواج نیز به چشم می خورد چرا که در آن زمان برخی از مردم مهریه زن را آب تعیین می کردند؛ همان چیزی که در کویر حکم طلا را داشت. مدارک دیگری نیز دیده می شود که بر اساس آنها خیرین به زنان بی سرپرست و یتیمان سهم آب می دادند.

موزه-آب

۳٫ ظروف و وسایل

در گذشته خبری از لوله کشی های امروزی نبود و مردم مجبور بودند آب را از منبع تا محل استفاده حمل کنند و البته جایی هم برای نگهداری آب مورد نیاز خود داشته باشند. ظروف نگهداری و حمل آب و بسیاری لوازم و اشیای مرتبط با آن از جمله انواع شیر‎های برداشت آب از آب انبار‎ها، ظرف‎های سفالی و شیشه‎ای ویژه حمل و نگهداری آب، یک رشته مشک سقایی و … را می توانید در موزه آب یزد ببینید.

مشربه چند هزار ساله یکی از دیدنی های این موزه است که از آن در کتاب‎های تاریخی کهن یاد شده است. ظرفی شیشه‎ای نیز در این موزه به چشم می خورد که دارای لوله‎های جانبی است؛ صدها سال پیش، آب را داخل این ظرف می ریختند و بالای آن برف می گذاشتند. این ظرف دو جداره است و آب شدن تدریجی برف باعث می شد تا آب خنک، تازه و عاری از هر گونه آلودگی باشد و از ورود حشرات به داخل آن جلوگیری شود.

موزه-آب

آدرس: استان یزد، شهر یزد، خیابان امام، شمال میدان امیرچخماق، خیابان قیام

You might also like

لطفا دیدگاه خود را ثبت کنید

Your email address will not be published.